|
Shay, Heisler, Climax... üç değişik lokomotifle ilgili bilgileri bu başlıkta bulacaksınız. Bunların ortak özelliği hareketi tekerleklere özel bir dişli mekanizması ile aktarmaları, hepsi de yüksek güç için tasarlanmış, ray açısından dik ve dar hatlarda odun taşımacılığı için demiryolculuğun ilk yıllarında ortaya çıkmış ve bir süre sonra ortadan kaybolmuş makina tasarımları. Neden mi burada yer alıyorlar ? çünkü klasik buharlı lokomotif tasarımından çok farklı olarak ilgi çekiciler, bazı özel parklar ve müzeler dışında çalışır durumda değiller, yok oluyorlar, çok az modellenmişler ve onlarda az bulunuyor... Bu bölümde ilk olarak SHAY model lokomotifi inceleyeceğiz.
Bu konuda benim ilk merakım SHAY(evet yanılmıyorsunuz Amerikanca okunuşu "ŞEY") ile başladı. İlk olarak 1999 yılında San Francisco'ya yaptığım gezide Santa Cruz yakınlarındaki Roaring Camp Scenic Railways parkında Shay ile tanıştım. Halen bu parkta eğlence amaçlı geziler düzenleniyor. Yıllar öncesinde döşenmiş olan demiryolunun halen korunmuş olarak kullanılıyor olması, makinaların bakımlı olarak sorunsuz çalışması da ilginç. Keşke ülkemizdeki değerlerimize de bu şekilde sahip çıkabilsek.
Neyse, nedir bu SHAY ile başlayalım. Patentli olarak tasarımcısı, mühendis Eprahim Shay(1839 - 1916) adıyla anılıyorlar.
Amacı her tekerleğe eşit ve yüksek torku aktarmak olmuş. İlk tasarımında patent almadığı için kiraladığı bir adamı onun tasarımını kullanarak üretime başlamış. Daha sonra yoğun istek karşısında, Lima (Evet bildiğimiz Lima ama İtalyan değil), Lima Machine Works of Ohio ve Shay birlikte çalışmaya başlarlar.
Birkaç tasarım sonrasında dikey olarak yerleştirilmiş buhar silindirlerinden aldığı hareketle sürülen krank mili ve bundan iletilerek, tüm dingillere yatay dişlilerle iletilen hareketle ilerleme sağlanmış.
1880 yılında üretilen ilk SHAY 1.700 Amerikan Dolarına satılıyor, son lokomotif ise 1945 yılında üretilmiş. Lima bu tip modelden 2770 adet üretmiş.
30 Mart 1881 de aşağıdaki çizimde gösterilen tasarım ile patent alınmış. Eprahim Shay daha sonra 1901de 62 yaşında tasarımla ilgili her şeyi Lima Machine Works'e satarak şirketle bağını koparmış ancak ömrünün sonuna kadar tasarıma devam etmiş.
Klasik Shay tip lokomotifte, lokomotifin sah tarafında ve makinist kabininin hemen önünde konumlandırılmış olan 2 veya 3 adet dikey buhar silindiri bulunur. Piston/biyel kolları günümüz otomobillerindeki gibi doğrudan krank miline bağlıdır. Krank milinin her iki ucunda sürücü miller dişli kutuları ile tüm tekerleklere bağlıdır. Sol tarafta ise herhangi bir silindir veya dişli yoktur. Kazan, tüm gövde ve şasinin merkezinden sola doğru yerleştirilmiştir. Bunun nedeninin silindirler olduğu açık. Üç silindirli olarak üretilen modeller daha büyük ve güçlü makinelerde kullanılmıştır ancak 2, 3 ve 4 silindirli modeller üretilmiştir.
Lokomotifteki her bir iki dingilli tekerlek bütününe "truck" deniyor. 2,3 ve hatta 4 truck lokolar mevcut. Yukarıdaki fotografta two-truck olarak görünüyor. Bu modellerde yakıt ve su kabinin arkasındaki kapalı bölümde taşınıyor. 3 truck modellerde ise arkada bir tender mevcut, 4-truck modellerde ise tender altında 2 truck ve lokomotif altında 2 truck bulunuyor ve 4-truckda dişliler aracılığıyla hareket alıyor.
Truck Dediğimiz iki dingilden oluşan mekanizma şu şekilde daha rahat anlaşılabiliyor. Model lokomotiflerde de bu parçalar tek bir vida ile gövdeye bağlanmış.
Her bir dingildeki tekerlekler dişliler vasıtasıyla hareketi ana krank milinden alıyorlar.
Hareket ise aşağıdaki gibi iletiliyor.
Aşağıdaki resimde silindir, piston ve sürücü miller yakından görünüyor.
 Benim kendi gezimde çektiğim SHAY video görüntüler ise aşağıda, filmin 3:15 dakikasında karşıdan gelen bir Heisler göreceksiniz
http://www.youtube.com/watch?v=AP-ePEoa5nw
ve aynı yerden bir başka film
http://www.youtube.com/watch?v=hRQ4e-4oTVQ
Cass Scenic Railways'de çekilmiş önde Heisler arkada Shay filmi
http://www.youtube.com/watch?v=GfQqFEFzwpE
Cass Scenic Railways Shay #6
http://www.youtube.com/watch?v=5prbFfP8toY
Bu yazıda yararlanılan kaynakları görmek ve daha fazla detaylı bilgi işin aşağıdaki linkleri inceleyebilirsiniz.
-
-
-
Şimdi gelelim modellere, Shay tip lokomotifler Bachman tarafından modellenmiş ve şanslıyız ki Spectrum serisinde halen üretiliyor/satılıyor. Ben bu sene Proses aracılığıyla bir Bachman HO ölçek SHAY lokomotife sahip olabildim. Bachmann G ve HO ölçek olarak Shay lokomotifi modellemiş. Lokomotif 80 ton, 3 truck, 3 silindir. Özelliklerinden bazıları;
- DCC Ready
- Hareket yönüne göre ışıklar
- Süper detaylar
- Kazan ışığı ve yanma efekti
- Çalışan silindirler ve dişliler
Lokomotifin Bachman fotografı bu
Lokomotif özel üç kat süngerli kutusunun içinde geliyor, biraz daha detaylı fotograflar:
Alttan görünüş:
Lokomotif DCC Ready olarak geliyor. Motor ön bölümde, kontrol devresi ve DCC soketi ise tenderda bulunuyor. Önce resimlerde de görünen truckları gövdeye bağlayan vidayı söküp, tender vidası sökülünce tenderın kapağı çıkıyor ve içine dekoderı yerleştirebiliyorsunuz. Sadece normal dekoder takarken herhangi bir sorun yok, ancak benim yaptığım gibi ESU Loksound takmak istediğinizde bir yer probleminiz var. Decoder bölümü şöyle
Hoparlör tendera sığmadığı için bir çözüm yaratmanız gerekiyor. Ben arkasında gelen yük vagonuna gizleyerek deniyorum, ayrıca ESU'nun 13mmlik hoparlöründen umutluyum. Bu linkte sesli Bachman Shay izleyebilirsiniz : http://www.youtube.com/watch?v=YKEwho7BGi4
Shay ile ilgili bu yazımızın sonunda büyük ölçekli gerçek buharla çalışan ama model ! Shay lokolardan bahsetmeden de geçmeyelim. Gaz yakarak buhar üreten ve uzaktan kumandalı bu lokomotifler hakkında detaylı bir video koleksiyonu bulunuyor, izlemesi zevkli..
http://www.youtube.com/watch?v=qfsJGphS0bY
http://www.youtube.com/profile_videos?user=WA1LBK&p=r
|
